ફક્ત ભારતમાં જ નહિ આ દેશો અને ધર્મોમાં પણ સ્વસ્તિક ચિન્હનું છે વિશેષ મહત્વ, જાણો

આપણી ભારતીય સંસ્કૃતિમાં સનાતન કાળથી ચિહ્નો અને સંકેતોનું મહત્વપૂર્ણ છે. ફક્ત એટલું જ નહીં, પ્રાચીન કાળથી, આપણને પ્રતીકો દ્વારા મોટામાં મોટી ચીજો વ્યક્ત કરવાનો રિવાજ રહ્યો છે. લોકગીતો અને લોક કળા વિશે વિચારો કે જેને આપણે ભૂલતા જઈએ છીએ. તે સમાજને કેટલા સાર્થક સંદેશાઓ આપતા હતા, પરંતુ આધુનિક બનવાની રેસમાં આપણે આપણું ઘણું ગુમાવતા રહીએ છીએ. ચાલો આપણે પ્રતીક-ચિન્હો વિશે વાત શરૂ કરી છે તો સ્વસ્તિક ચિન્હ વિશે વિસ્તારથી જાણીએ અને તેનું ભારતી સંસ્કૃતિમાં શું છે મહત્વ…

Advertisement

તમે બધાએ જોયું જ હશે, ખાસ કરીને હિન્દુ ધર્મના લોકોમાં કોઈ શુભ કાર્યની શરૂઆત કરતા પહેલા સ્વસ્તિકની નિશાની બનાવવાની અને તેની પૂજા કરવાનું વિધાન છે. જણાવી દઈએ કે આની પાછળની માન્યતા તે છે કે, “આમ કરવાથી કાર્ય સફળ થાય છે. સ્વસ્તિકનું પ્રતીક મંગળનું પ્રતીક પણ માનવામાં આવે છે. તે જાણીતું છે કે સ્વસ્તિક શબ્દને ‘સુ’ અને ‘અસ્તિ’ શબ્દોનું મિશ્રણ માનવામાં આવે છે. તેથી સ્વસ્તિક શબ્દ “સુ + અસ” ધાતુથી બનેલો છે. જ્યાં ‘સુ’ એટલે કલ્યાણકારી અને શુભ થાય છે. તો ‘અસ’ એટલે અસ્તિત્વ અથવા સત્તા થાય છે. આ પ્રકારે સ્વસ્તિકનો અર્થ થયો એવું અસ્તિત્વ જે શુભ ભાવનાથી પરિપૂર્ણ હોય, કલ્યાણકારી હોય અને મંગળદાયી હોય. સંક્ષેપમાં કહીએ તો શુભ અને કલ્યાણ હોય. સનાતન પરંપરામાં વિવાહ, મુંડન, સંતાનનાં જન્મ અને પૂજા પાઠનાં વિશેષ અવસરો પર સ્વસ્તિકનું ચિન્હ અવશ્ય જ બને છે.

Advertisement

માહિતી માટે, જણાવી દઈએ કે સ્વસ્તિકને સૂર્યનું પ્રતીક માનવામાં પણ આવે છે. તો, વિઘ્નહર્તા શ્રી ગણેશજીની મૂર્તિ પણ સ્વસ્તિક ચિન્હ સાથે સુસંગતતા ધરાવે છે. શ્રી ગણેશજીની સૂંઢ, હાથ, પગ, માથું વગેરે ભાગોને એવી રીતે દર્શાવવામાં આવ્યા છે કે તે સ્વસ્તિકના ચાર હાથના રૂપમાં પ્રતિબિંબિત થાય છે. આ સાથે ॐ ને પણ સ્વસ્તિકનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે. ભારતીય ધાર્મિક ગ્રંથો અનુસાર, “ॐ” જ સૃષ્ટિના સર્જનનું મૂળ છે. તેથી જ તે ભગવાનના નામોમાં સર્વોપરી છે.

તો, એક માન્યતા અનુસાર, સ્વસ્તિકને બધી દિશાઓથી કલ્યાણનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે. અહીં એક વિશેષ બાબત એ છે કે સ્વસ્તિકમાં બધી બાજુની સકારાત્મક ઉર્જા શામેલ કરવાની ક્ષમતા છે.

સ્વસ્તિકની દરેક લાઇનનું મહત્વ
તે બધાને ખબર છે કે સ્વસ્તિકમાં ચાર લીટીઓ હોય છે. સ્વસ્તિકનું આ ચિન્હ શું દર્શાવે છે, તેની પાછળ ઘણા તથ્યો છે. સ્વસ્તિકમાં ચાર પ્રકારની રેખાઓ છે, જે સમાન આકાર ધરાવે છે. સામાન્ય લોકો માને છે કે આ રેખાઓ ચાર દિશાઓ તરફ નિર્દેશ કરે છે – પૂર્વ, પશ્ચિમ, ઉત્તર અને દક્ષિણ. પરંતુ તે મર્યાદિત નથી. હિન્દુ માન્યતાઓ અનુસાર, આ રેખાઓ ચાર વેદો – ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ, અથર્વવેદ અને સામવેદનું પણ પ્રતીક છે. એવી માન્યતાઓ પણ છે કે, “આ ચાર લીટીઓ બ્રહ્માંડના સર્જક ભગવાન બ્રહ્માના ચાર માથાને રજૂ કરે છે. આ સિવાય આ ચાર લીટીઓની તુલના ચાર પુરુષાર્થ, ચાર આશ્રમો, ચાર લોક અને ચાર દેવ એટલે કે ભગવાન બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, મહેશ અને ગણેશ સાથે કરવામાં આવી છે.

આટલું જ નહીં, સ્વસ્તિકની ચાર લીટીઓને જોડા્યા પછી, મધ્યમાં રચાયેલ બિંદુની પણ વિવિધ માન્યતાઓ છે. એવું માનવામાં આવે છે કે જો સ્વસ્તિકની ચાર લીટીઓ ભગવાન બ્રહ્માના ચાર માથા તરીકે માનવામાં આવે છે, તો મધ્યમાં બિંદુ ભગવાન વિષ્ણુની નાભિ છે, જેમાંથી ભગવાન બ્રહ્મા દેખાય છે. આ સિવાય, આ કેન્દ્રિય ભાગ પણ એક છેડેથી વિશ્વની શરૂઆત સૂચવે છે.

આ સિવાય જો આપણે સ્વસ્તિકથી સંબંધિત અન્ય ધાર્મિક માન્યતાઓ વિશે વાત કરીએ, તો સ્વસ્તિકની ચાર રેખાઓ ઘડિયાળની દિશામાં ચાલે છે, જે વિશ્વની સાચી દિશાનું પ્રતીક છે. હિન્દુ માન્યતાઓ અનુસાર, જો સ્વસ્તિકની ફરતે કોઈ ગોળાકાર રેખા દોરવામાં આવે છે. તો તે ભગવાન સૂર્યની નિશાની બની જાય છે.

આમ, સ્વસ્તિકનું મહત્વ ફક્ત હિન્દુ ધર્મ પૂરતું મર્યાદિત નથી. બૌદ્ધ અને જૈન ધર્મમાં પણ તેનું ખૂબ મહત્વ છે. જૈન ધર્મમાં, સ્વસ્તિકને સાતમા જિનનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે, જેને બધા તીર્થંકરો સુપાર્શ્વનાથનાં નામથી પણ ઓળખે છે. તો શ્વેતામ્બર જૈન સ્વસ્તિકને અષ્ટ મંગલનું મુખ્ય પ્રતીક માને છે. આ સિવાય જણાવી દઇએ કે જર્મની અને ફ્રાન્સમાં પણ તેની શક્તિઓ વિશે અભ્યાસ કરવામાં આવી રહ્યો છે.

સ્વસ્તિક બનાવતી વખતે ધ્યાનમાં રાખવાની બાબતો
સ્વસ્તિકનો અર્થ શુભ કાર્ય અથવા મંગળ થાય છે. આવી સ્થિતિમાં શરીરના બાહ્ય શુદ્ધિકરણ પછી જ સ્વસ્તિક બનાવવું જોઈએ. સાથોસાથ, સ્વસ્તિકને પવિત્ર ભાવનાઓથી નવ આંગળીઓના 90 ડિગ્રી કોણ પર હાથ સમાન રાખીને બનાવવું જોઈએ. માન્યતા છે કે બ્રહ્મ મુહૂર્તામાં જો કેસર, કુમકુમ, સિંદૂર અને તેલનું મિશ્રણથી અનામિકા આંગળીથી યોગ્ય રીતે કરવામાં આવે તો ઘરનું વાતાવરણ થોડો સમય સારું લાગે છે. ઘરના મુખ્ય પ્રવેશદ્વાર પર સ્વસ્તિક બનાવવાથી ઘરમાં સકારાત્મક ઉર્જા આવે છે. આવી સ્થિતિમાં, એક વાત સ્પષ્ટ છે કે સનાતન ધર્મની પ્રત્યેક પરંપરા અને રિવાજો વૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિકોણની ક્યાંક નજીક છે. ભલે આપણે તેને આધુનિકતાના આવરણ પહેરવાની ચક્કરમાં ભૂલી જઇએ.

સ્વસ્તિકના ફાયદા.
હવે ચાલો સ્વસ્તિકના ફાયદા વિશે વાત કરીએ. જો વ્યવસાય સારી રીતે ચાલી રહ્યો નથી અથવા ત્યાં આર્થિક અવરોધ છે, તો તમારે તમારી તિજોરી ખાતાવહી પર લાલકંકુથી સ્વસ્તિક ચિન્હ બનાવવું જોઈએ અને તેને ઉત્તર-પૂર્વમાં રાખવું ફળદાયી સાબિત થાય છે. નોકરી અને ધંધાની સમસ્યાઓ દૂર કરવા ઉપરાંત સ્વસ્તિક અભ્યાસમાં પણ ફાયદાકારક છે. જો બાળકોને ઘરમાં ભણવાનું મન ન થાય, તો પછી સફેદ કાગળ પર લાલ કંકુ વડે સ્વસ્તિક ચિન્હ બનાવો. ત્યારબાદ સરસ્વતી મંત્ર લખો અને વાંચનના સ્થળે રાખો. તેનાથી મોટો ફાયદો થશે. સ્વસ્તિકને લગતી એક યાદગાર હકીકત છે કે સિંધુ ખીણના ખોદકામ દરમિયાન સ્વસ્તિક ચિન્હની સાઇન મળી હતી. એવું માનવામાં આવે છે કે હડપ્પા સંસ્કૃતિના લોકોએ પણ સૂર્ય ભગવાનની ઉપાસનાને મહત્વ આપ્યું હતું. હડપ્પા સંસ્કૃતિના લોકોએ પણ ઇરાન સાથે વેપાર સંબંધો રાખ્યા હતા. ઝેંડ અવેસ્તામાં પણ સૂર્ય પૂજાનું મહત્વ બતાવવામાં આવ્યું છે. પ્રાચીન પર્શિયામાં, સ્વસ્તિકની પૂજા કરવાની પ્રથા સૂર્યની ઉપાસના સાથે સંકળાયેલી હતી.

Advertisement

Leave a Reply

You cannot copy content of this page